بهترین راه شناخت هر پدیده جدید، بویژه پدیده های ادبی و فرهنگی این است که چند و چون نسبت و پیوند آن را با زنجیره پدیده های پیشین و در امتداد بستر تاریخی اش باز یابیم. یعنی چگونگی ارتباط آن را با حرکت کلی جریانی که این پدیده جدید از دل آن سربرآورده است، طرح و شرح کنیم. نه اینکه آن را به صورت پدیده ای جدا و بریده از متن باز نماییم. از این رو نگاهی به نخستین و مهم ترین نوشته ها و تامل در آرای صاحب نظرانی که به بررسی تفاوت های اصلی و مهم شعر آزاد (نیمایی) با شعر سنتی پرداخته اند، برای شناخت بیشتر و بهتر پدیده ای مانند شعر نو بایسته می نماید. در این میان توجه به مقالات و کتابهای موثر و راه گشایی که نقش تاریخی و جایگاه سرنوشت سازی در شناسایی و شناساندن شعر آزاد داشته اند، مانند مقالات جلال آل احمد، مهدی اخوان ثالث، دکتر شفیعی کدکنی، محمد حقوقی و دکتر پورنامداریان، به همراه سنجش این آثار و همچنین استخراج، استنباط و طبقه بندی نکات اصلی و ویژگی های بنیادینی که طراح و مبدع این شیوه جدید (یعنی نیما یوشیج) در نص نوشته های فراوان و پراکنده خود بر آنها تاکید کرده، بویژه با همان اصطلاحات و تعابیر خاصی که خود به کار گرفته است، سخت سودمند می نماید.

از نظرات الیوت بسیاری از شاعران مفهوم آزادی در شعر آزادی در شعر را به درستی درک نکرده اند؛ به این معنا که در نظر این دسته از شاعران، تنها و مهم ترین ویژگی شعر آزاد، نبود قافیه وزن، و یا دیگر عناصر انسجام بخش شعر سنتی است. این در حالی است که در نظر الیوت هیچ شعری نمی تواند آزاد باشد، زیرا گرچه شعر آزاد از ادات متعارف شعر سنتی بی بهره است، اما، برای اجتناب از هم گسیختگی ناگزیر باید از تکنیک هایی جایگزینی همچون هم آوایی، تکرار واژگان، و مکث سود جوید و هماهنگی و نظمی زیر بنایی و کلی را به نمایش بگذارد. از این روست که سرودن شعر آزاد به هیچ وجه آسان تر از سرودن شعر آزاد به هیچ وجه آسان تر از سرودن شعر قافیه دار و موزون نیست. آزادی شعر آزاد تنها به معنای آزادی در انتخاب قافیه، وزن، و یا زبان نثر گونه و محاوره ای است؛ به عبارت دیگر، آزادی شعر آزاد به شاعر این اختیار را می دهد که بنا به دلیلی موجه همچون تأکید بر معنا یا احساس خاص و یا بر انگیختن احساسی خاص در نزد خواننده، شعری را کاملاً به زبان محاوره ای و یا حتی بخش هایی از شعر خود را قافیه دار و موزون و بخش هایی دیگر را محاوره ای و نثر گونه بسراید. نتیجه طبیعی این دگرگونی و تنوع، ساختاری ناهمگون و به ظاهر نامنظم است، که در نظر الیوت خود یکی از نقاط قوت شعر به شمار می رود.

جریان های مهم ادبی، در طول تاریخ به واسطه نام هایشان هویت یافته اند. دوران معاصر به دلیل رخدادهایی چون: ارتباطات در سطح جهانی، ترجمه، مطالعه تاریخی ادبیات و آگاهی از برخی دانش های ادبی تازه، با جریان های جدیدی مواجه شده است. یکی از این جریان ها، شعر کوتاه آزاد است که به جرات می توان پدیدار آن را در ایران تحت تاثیر عوامل بالا، به علاوه دنیای اختصار مدرن و ذایقه مخاطبان دانست. شتاب انتشار این جریان در بین شاعران معاصر باعث طرح نام گذاریهای پراکنده شد. برخی شاعران گمنام یا کم شهرت نیز توانسته اند در مسیر تکوین این جریان، گامهای خوبی بردارند تا جایی که در یک نگاه کلی می توان ادعا کرد که این جریان می تواند در سطح جهانی خودش را تعریف کند. اما مهمترین آسیب برای طرح جهانی این جریان، همان تشتت آراء، عدم تعریف ثابت و مانیفست ادبی است. این مقاله می کوشد، ضمن نقد وتحلیل نامهای مطرح شده، نام جدیدی که همه زیر مجموعه های این جریان را دربر بگیرد، پیشنهاد کند و در نهایت با توجه به اشعار برجسته، فارغ از نام و شهرت شاعران، طرح کلی ساختار این نوع ادبی را ارایه کند.

افسانه گردانی ریشه در افسانه گرایی رمانتیست ها در اواخر سده هجدهم میلادی دارد. در واقع رمانتیک ها بودند که افسانه گرایی را که گونه ای از بازنویسی و بازآفرینی افسانه ها بود، آغاز کردند. اما سمبولیست ها در ارایه افسانه گرایی و حتی افسانه گردانی جدی تر عمل کردند. میان افسانه گرایی و افسانه گردانی تفاوتی بنیادی به چشم می خورد؛ بازآفرینی افسانه و افسانه گرایی توجهی آشکار به افسانه داشت، درحالی که افسانه گردانی به دگردیسی بینامتنی و مبهم افسانه می نگریست که گاهی خواننده نمی توانست رد پایش را در افسانه بجوید. در ایران نیما یوشیج نخستین شاعری است که افسانه گردانی را آن هم با طرز کار ویژه خود در شعر آزاد به کار برد. هدف این مقاله معرفی روایت افسانه ای در لایه های درونی شعر نیمایی است و از نتایج آن ورود زنانگی و سرپیچی از زبان سرسخت مردانه است. این مقاله به بررسی ساختار شعر آزاد نیما بویژه شعر «برف» از دیدگاه افسانه گردانی می پردازد.

مجموعه شعر راز نیمشب محمد مقدم، نخستین مجموعه از سه مجموعه شعری است که او در دوران کوتاه شاعری خود منتشر کرد. این مجموعه شعر از حیث نوع سطرسازی و پایان بندی مصراع ها و سطرهای اشعار در تاریخ تحول شعر آزاد فارسی دارای اهمیت بسیار است. پرویز ناتل خانلری درباره مجموعه شعر راز نیمشب معتقد بود که شعر آزاد او متاثر از اشعار بنیان گزار شعر آزاد انگلیسی والت ویتمن، شاعر آمریکایی سده نوزدهم، است. حال آنکه یافته های این مقاله نشان می دهد که مقدم در اشعار راز نیمشب بیشتر متاثر از آموزه های شاعران آزادسرای انگلیسی در سه دهه نخست سده بیستم است و نوع سطرسازی های او در شعر شباهتی با سطرهای والت ویتمن ندارد. کوشش های پیش از این مجموعه در ساختمان مصراع اغلب در حدود مصراع سازی شعر سنتی فارسی قرار می گیرد و تجربه های مقدم به-ویژه در این مجموعه راهی را پیش پای شاعران شعر آزاد فارسی قرار داد که هم در شعر آزاد منثور در خور توجه است و هم در شعر آزاد نیمایی. تاکنون محققان بر اهمیت شعر آزاد منثور مقدم بیشتر توجه داشته اند و در نظر آنها اشعار موزون یا نیمه موزون او در حکم اشعار منثور به شمار آمده است. شعر آزاد مقدم پیش از این سابقه ای در خور توجه برای کوتاهی و بلندی مصراع شعر فارسی و نیز موسیقی شعر منثور احمد شاملو در نظر گرفته شده است. اما در این مقاله برای نخستین بار بر قطعات موزون این مجموعه و اهمیت آن در شکل گیری شعر آزاد موزون تمرکز شده است. ساختن سطرهایی که وزن در هر یک از آنها به نوعی متفاوت از دیگری است شعر مقدم را به ویژگی چندوزنی متصف کرده است و این آزمایش ها پس از او در میان شاعران مختلف انواع شعر آزاد به گونه های متنوعی پی گرفته شده است. در برخی از اشعار موزون مقدم سطرسازی هایی به چشم می خورد که با پیشنهادهای عروضی نیما در پایان-بندی مصراع مطابقت بسیار دارد و از این رو شعر او را باید از منابع مهم نیما در رسیدن به قالب ابداعی وی به شمار آورد.

شعر آزاد به عنوان راهکاری نوین برای به تصویرکشیدن احساسات شعرا از اهمیت به سزایی برخوردار است. میان ناقدان، اختلاف دیدگاه فراوانی درباره تاریخ دقیق پیدایش آن و عیب ها و برتری های آن در مقایسه با شعر سنتی وجود دارد. برخی عقیده دارند شعر آزاد زبان عربی ریشه در موشح - نوعی شعر عامیانه که در آندلس پیدا شد - دارد. عده ای دیگر معتقدند ریشه شعر آزاد به «بند» - اگرچه پیدایش دقیق بند نیز مشخص نیست - می رسد، چون شاعر هم در بند و هم در شعر آزاد اختیار دارد که تفعیله های شعر را برحسب مفهوم مورد نظر خویش کم و زیاد کند. دسته سوم ناقدان بر این عقیده اند که شاعران مهجر منادی تغییر و تحول در شعر عرب از لحاظ مفهوم و وزن و بحرهای عروضی می باشند. به هرحال همه تلاش ها به شعر مشهور «الکولیرا» خانم دکتر نازک الملائکه شاعره معاصر عراقی و یا قصیده «هل کان حبا» دیگر شاعر معاصر عراقی یعنی بدر شاکر السیاب منتهی می شود و این دو به عنوان پیشگامان شعر آزاد عربی مطرح می شوند، برخی نازک الملائکه را به عنوان نخستین پیشگام و دسته ای دیگر بدر را اولین سراینده شعر آزاد عربی به شمار می آورند. از مهم ترین ویژگی های شعر آزاد عربی می توان به موارد زیر اشاره کرد: قدرت شاعر در کوتاه و بلندی مصراع ها و آزادی خیال، وحدت و هماهنگی ساختمان، شایستگی برای نقل آثار عربی.

یکی از پربارترین دوره های نقد ادبی در تاریخ ادبیات فارسی، دورۀ رواج شعر سبک هندی است. در این دوره به صورت مستقل رساله هایی در نقد ادبی نوشته شد. در بعضی از تذکره ها و رساله های بلاغت نیز نقد و نظرهای دقیق و علمی دیده می شود که هم از لحاظ کمیّت و هم کیفیّت نشان از اوج گیری نقد ادبی دارد. به خصوص در شبه قارّۀ هندوستان منتقدان عالم و صاحب نظری چون خان آرزو و آزاد بلگرامی آثار ارزشمندی در حوزۀ بلاغت و نقد ادبی خلق کردند. خان آرزو رساله های مستقلی در نقد ادبی نوشته است امّا نقدهای آزاد بلگرامی را باید در خلال تذکره هایش (به خصوص تذکرۀ خزانۀ عامره) و همچنین رسالۀ بلاغتش (غزلان الهند) جست وجو کرد. آزاد بلگرامی از دریچه های مختلفی چون زبانشناسی، بلاغت، عروض و سبک شناسی به اشعار فارسی نگریسته و نظرات راهگشایی در این حوزه ها بیان کرده است. یکی از مهم ترین نظرگاه ها در نقدهای آزاد، نظرگاه بلاغت است. آزاد را باید به اعتبار رساله های اصیلش در حوزۀ بلاغت، غزلان الهند و سبحه المرجان، یکی از مهم ترین بلاغیون قرن دوازده دانست. از این روی دقت های بلاغی او در نقد ادبی حائز اهمیّت ویژه ای است. در این مقاله نقدهای بلاغی آزاد جمع آوری و تشریح شده است سپس دیدگاه زیباشناسانۀ او از خلال نقدها استخراج و تحلیل و دسته بندی شده است. اکثر دقت های بلاغی آزاد معطوف به ایجاد تناسبات معنایی و گسترش شبکۀ تداعی و افزایش ارتباط میان واژه هاست. همچنین گریز از قید معهودات دنیای واقع و فاصله گرفتنِ تخیل ها و تصاویرِ شعر از محدودۀ قوانین طبیعت و معهودات ذهن از زمرۀ معیارهای او در خلق زیبایی ادبی است. آزاد ملاک «کاربرد اهل زبان» را از مهم ترین معیارهای صحّت و سقم ساخت های زبانی ناآشنا و استعاره ها و تشبیه های غریب می داند و افزایش و گسترش وجوه شباهت را از ملاک های برتری تشبیه می شناسد. معیار زیبایی شعر در ذهن آزاد بر سه پایۀ اعجاب، تناسب و عینی گرایی استوار است.